( شهاب الدين ابو عبد اللّه ياقوت بن عبد اللّه حموى ) است . ياقوت اصلا از والدين يونانى در آسياى صغير بوجود آمد و در كودكى باسارت افتاد و مردى تاجر موسوم به عسكر ابن ابى نصر ابراهيم الحموى « 1 » او را در بغداد خريد و بمكتب فرستاد تا بعدا دفاتر حسابهايش را نگاه دارد و بعد از آنكه بزرگ شد او را بسفرهاى تجارى بجانب كيش و عمّان فرستاد تا آنكه در سال 596 آزاد شد و از راه استنساخ كتب شروع بكسب معيشت كرد و مدتى در عراق و شام مىزيست و سرانجام بخراسان رفت و در بلاد آن ديار بتجارت پرداخت و مدتى در مرو و نسا و خوارزم بسر برد تا در سال 616 مصادف با حملهء تاتار گرديد و ناگزير از خوارزم و خراسان با تحمل شدايد بسيار بموصل گريخت و مدتى آنجا بماند و از آنجا به سنجار و حلب رفت و همانجا بود تا در سال 626 درگذشت . وى را تأليفات متعدد در تاريخ و تراجم احوال و مسائل ادبى بود كه از آن ميان دو كتاب پرقيمت « معجم الادبا » و « معجم البلدان » مشهورست « 2 » . معجم البلدان را ياقوت در پنج باب و 28 كتاب تأليف كرد ، باب اول دربارهء صفت زمين و كوهها و درياهايى كه در آنست و جز آن ؛ باب دوم در ذكر هفت اقليم و اختلاف در كيفيت آن ؛ باب سوم در تفسير الفاظ و اصطلاحاتى كه در كتاب تكرار مىشود مانند « بريد » و « فرسخ » و « ميل » و « اقليم » و « كورة » و « استان » ( پسوند فارسى در خوزستان و طبرستان و جز آنها . . . ) و « رستاق » و « طسوج » و « عرض » و « درجه » و « دقيقه » و امثال اينها ؛ باب چهارم در ذكر اقوال فقها در حكم سرزمينهايى كه بغنيمت گرفته شده و چگونگى قسمت آن ؛ باب پنجم در ذكر كلياتى از اخبار بلدان . - بيست و هشت كتاب كه بعد

--> ( 1 ) - بسبب انتساب ياقوت به همين مرد است كه او را « حموى » گفته‌اند نه بسبب آنكه اهل « حماة » باشد . ( 2 ) - دربارهء او رجوع شود به وفيات الاعيان لابن خلكان چاپ مصر ، ج 2 ص 311 - 318 ؛ شذرات الذهب فى اخبار من ذهب ، ج 5 چاپ مصر سال 1315 هجرى ص 121 - 122 ذيل حوادث سال 626